گزارشی از کارهای مرمتی انجام یافته در بازار قدیم تبریز
بخشهايي از بازار تبريز توسط اداره کل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان آذربايجان شرقي با سرعت در حال مرمت است .
در معماری و بافت سنتی شهرهای ایران، مجموعه بازار شامل راههای ارتباطی، چهار سوقها، کاروانسراها، تیمچهها و راستهها و... است که استخوانبندی اصلی بافت شهر را تشکیل میدهند.
بازار بزرگ تبریز نیز با تیمچهها، سراها و کاروانسراهای متعدد از اقتدار و رونق تجارت این شهر در گذشتههای دور و نزدیک حکایت دارد.
قرن چهارم هجری تا عهد قاجار از پر رفت و آمدترین دورانها برای آمد و شد گردشگران و مستشرقان به تبریز بوده است، در این سفرها افرادی همچون مارکوپولو، ابن بطوطه، حمدالله مستوفی و شاردن، اسناد و مدارک مهم و با ارزشی را درباره بازار و تاثیر آن در وضعیت اقتصادی تبریز از خود به جا گذاشتهاند.
مجموعه بازار تاریخی تبریز شامل زیرمجموعههای مختلف تجاری، مذهبی، فرهنگی و بهداشتی و سکونت برای تجار دیگر شهرها در خود بازار و خانههای تاجران مقیم در اطراف بازار بوده است. در چنین مجموعهای چگونگی ارتباط عناصر مجموعه با یکدیگر حائز اهمیت است.
ارتباطات در این سیستم به صورت شبکهای پیچیده و منحصربهفرد از افراد و روابط فردی و گروهی و صنفی است و سالهاست موثر بودن و کارکرد خود را ثابت کرده و به الگویی برای نمونههای مشابه تبدیل شده است.
مجموعه بازار تاریخی تبریز بخش عمدهای از تبریز قدیم و بخش موثری از تبریز کنونی را در بر میگیرد و شامل هسته اصلی بازار، امتداد بازار حرمخانه و مسجد کبود و بازارچه سرخاب است.
تاثیرگذاری بازار تبریز در روزگار کهن به قدری بوده که دروازههای اصلی شهر و مبادی ورود و خروج کالاهای شهر در محدوده بازار قرار گرفته بود.
امروز، هنوز از چهار دروازه سرخاب، باغمیشه، خیابان، نوبر که در آستانه بازار، روزگاری کاروانهای در حرکت در جاده ابریشم را میزبانی میکرده و موجب رونق بازرگانی میشده، یادی به جا مانده است.
اما بازار تبریز بهعنوان بزرگترین سازه سرپوشیده و مسقف جهان، از بخشها و عناصر مختلفی تشکیل شده که با وجود تمام تفاوتهای ماهویشان، موجب استحکام هر چه بیشتر از مجموعه شدهاند و در کنار هم توانستهاند استمرار عمر و اثربخشی بازار شوند.
بازار تبریز از بخشها و عناصری همچون راسته، ورودیهای بازار، دالان، سرا (خان)، کاروانسرا، تیمچه، چهارسو (چهارسوق)، میدان، بازارچه، بقعه، مسجد، حمام، مدرسه، تکیه و حسینیه، زورخانه، یخچال، پل بازار و مانند اینها تشکیل شده است و گستردگی و تنوع چشمگیری دارد.
نحوه نامگذاری عناصر بازار هم روندی ویژه و بر اساس قراردادهای انسانی دارد، بهگونهای که گاهی براساس حرفه بازرگانان و صنعتگران بازار، مانند دالان عباچی، گاهی به نام بانی و سازنده بازار یا راسته، مانند تیمچه حاج ابوالقاسم، گاهی با توجه به موقعیت و محل بازار، مانند مسجد جامع، گاهی برحسب وطن یا مذهب بازرگانان و پیشهوران، مانند سرای آلمانیها و نیز گاهی با توجه به اندازه یا شکل خاص، مانند بازار اوچ تیمچهلر (سه تیمچه حاج شیخ) نامگذاری میشده است.
در کل بازار تاریخی تبریز با دارا بودن بیش از 160 عنصر مختلف، دارای 26 سرا و خان، 20 تیم و تیمچه، 30 راسته، 2 چهار سوق، 21 دالان، 2 بازار، 1 میدان، 8 بازارچه، 8 دروازه، 27 مسجد، 3 مقبره، 6 مدرسه، 1 زورخانه، 2 کتابخانه، 5 حمام و 1 یخچال است.
بازار تبریز عالیترین و عملیترین مرکز برای تجارت و کسب و کار بوده و هست و با توجه به شکل و سطح بندیهای لایه لایهاش، بهترین مرکز برای تولید و توزیع محصولات و انجام معاملات بوده است.
بازاریان و کسبه این مجموعه از دیرباز تاکنون علاوه بر رفتار اقتصادی، بسیاری از رفتارهای فرهنگی را از نسلی به نسلی و از قومی به قومی دیگر انتقال داده و سبب انتقال و اشاعه فرهنگی شدهاند.
و امروز این مجموعه عظیم که بزرگترین سازه سرپوشیده آجری بههم پیوسته جهان است در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو، ماندگار شده تا جهانیان تا همیشه تاریخ، بخوانند و ببینند و بدانند که بازار تبریز با پشت سر گذاشتن حوادث بسیار و آسیبهای فراوان، همچنان پا برجامانده و اثرگذاری خود را در دورههای مختلف تاریخی استمرار بخشیده است.
بازار تبریز یکی از بزرگترین بازارهای سرپوشیده جهان و از شاهکارهای معماری ایرانی است. این بازار در سال ۱۱۹۳ هجری قمری بر اثر زلزله با خاک یکسان شد، اما طولی نکشید که دوباره بازسازی شد.
بازاریان تبریز در طول ۱۰ سال گذشته بیش از ۹۰ درصد بافت فرسوده این اثر تاریخی را مرمت کردهاند.
این بازار منحصر به فرد با وجود گذشت صدها سال اهمیت تجاری خود را از دست نداده، به طوری که هماکنون ۸۰ درصد شریان اقتصادی منطقه در این بازار جریان دارد.
این بازار هماکنون به طول یک کیلومتر بزرگترین مجموعه به هم پیوسته و مسقف دنیاست و در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی و در سال 89 در فهرست یونسکو ثبت شده است.
طاقها و گنبدهای مقرنس بلند، سازههای آجری به هم پیوسته، آرایش مغازهها، کثرت تیمچهها، وجود انواع مشاغل و تعداد زیادی مدرسه و مسجد که در کنار سراهای بازرگانی قرار گرفتهاند، این بازار را نمونهای عالی از محیط تجارت و زندگی شرقی ساخته است. سبک معماری، کثرتسراها و تیمچهها و وجود تعدادی مدرسه و مسجد نیز به این مجموعه اهمیت خاصی دادهاند. از تاریخ بنای اولیه مجموعه بازار تبریز اطلاعی در دست نیست اما بیشتر مورخان و جغرافینویسان و جهانگردان اسلامی و خارجی که از قرن چهارم هجری تا عهد قاجار از تبریز دیدن کردهاند، اسناد مهم و مدارک ارزندهای را درباره بازار و وضع بازرگانی تبریز ارائه دادهاند. از مقدسی ـ یاقوت، مارکوپولو، ابنبطوطه، حمدالله مستوفی، کلاویخو، جان کارت رایت انگلیسی، شاردن، جملی کاردی جهانگرد ایتالیایی و دهها سیاح و مورخ دیگر مطالب جالب توجهی به جای مانده که دال بر اهمیت مجموعه بازار در دورههای مختلف بوده است. وجود مدارس و مساجد تاریخی مهم و معروفی چون مسجد جامع، مدرسه حاج صفرعلی و مدرسه صادقیه در این بازار نیز گواه بر پیشینه تاریخی این مجموعه بنا میباشد.
بازار کنونی تبریز مربوط به اواخر زندیه (یعنی بعد از زلزلهای که در سال ۱۱۹۳ هجری قمری روی داد) و عصر قاجار میباشد. در زمان عباسمیرزا که تبریز ولیعهدنشین و دارالسلطنه گردید. سراها و تیمچهها و بازارهای عالی تازهای احداث شد.
بازار تبریز با طاقها و گنبدهای بلند آجری شامل بازار امیر، بازار کفاشان، راسته بازار، بازار حلاجان، یمینی دوز بازار، راسته کهنه، بازار حاج محمدحسین، بازار مشیر، بازار دلاله زن بزرگ، بازارچه صفی، بازار امیر ابوالحسن سرای حاجرسول، سرای حاج میرزاعلی نقی، تیمچه و سرای شیخ کاظم، تیمچه حاج صفرعلی، تیمچه و دالان میرزا شفیع، تیمچه ملک و ...، که به اختصار چند اثر اشاره میشود.
بازار تیمچه امیر یکی از شاهکارهای جالب معماری و با شکوهترین تیمچههای بازار تبریز به حساب میآید.
تیمچه حاج صفرعلی بنا است معظم که بانی آن حاج صفرعلی خوئی بازرگان معروف معاصر فتحعلی شاه قاجار میباشد.
▪ تیمچه مظفریه: تیمچه مظفریه نیز یکی از زیباترین بخشهای بازار است که حاج شیخ جعفر قزوینی تاجر سرشناس دوره ناصرالدین شاه آن در سال ۱۳۰۵ ساخته بود و به مناسبت حضور مظفرالدین میرزا ولیعهد وقت دراین تیمچه به نام مظفریه نامگذاری کرد.
▪ بازارامیر: پشت بازار امیر، اوچ تیمچه لر(سه تیمچهها)، بازارکفاشان، بازار حرمخانه، راسته بازار، یمنی دوز بازار، بازار حلاجان، قیز بستی بازار، بازار سرا جان، راسته کهنه یا قدیم، بازار کلاهدوزان، دلاله زن بازار، بازار صادقیه، بازارمسگران، بازار حاجمحمد حسین، بازارمشیر، بازارچه شتربان، بازار صفی، بازار میر ابوالحسن، بازار شیشهگر خانه، رنگلی بازارچه (بازارچه رنگی) و بازارچه خیابان، کشمشچی بازار، ایکی قاپیلی (دودری) از راستههای مشهور بازار تبریز هستند. بزرگترین گنبد این بازار، گنبد تیمچه مظفریه است.
در همه این بازارها تیمچهها و سرایها و چارسوهایی هست که حجرهها و مغازههای آنها مرکز عمدهفروشی اجناس گوناگون داخلی و خارجی است.
اغلب تیمچهها و سرایها سه طبقهاند. طبقه زیرین مخصوص نگهداری کالا یا به عبارت دیگر انبار مالالتجاره است، طبقه دوم تجارتخانه و محل کار و طبقه سوم محل بیتوته و استراحت.
اگرچه اکنون اکثر حجرههای طبقه سوم تیمچهها و سرایها نیز مبدل به دفتر کار بازرگان شده است اما سابقاً که وسایل نقلیه بازرگانان اینگونه فراهم نبود، بازرگانان ناچار بودند همیشه نمایندهای برای خرید و فروش کالا در محل داشته باشند. آن نماینده در اتاق فوقانی تجارتخانه خود بیتوته میکرد. یعنی این سرایها و تیمچهها هم محل کار آنها بودند و هم محل اقامت و استراحتشان.
کاهای مرمتی در حال انجام:
1- انبار آب صادقیه
آب انبارصادقیه تنها آب انبار بزرگ بازار تبریز قلمداد میگردد که چند ماه قبل کار های مرمتی آن توسط شرکت ساراب طرح اجرایی شد
2- کف سازی کل بازار در فاز های تفکیک یافته
3-کف سازی سرای امیر
مرمت و كفسازي سراي امير بهعنوان بزرگترين سراي بازار تبريز كه 400ميليون تومان اعتبار براي آن اختصاص يافتiه بود چند ماه قبل به پايان رسید. تأسيسات حرارتي و برودتي اين سرا نيز نصب شده است.
4-مرمت آبنماهای سنتی موجود
5- مرمت خانه بازار و تبدیل آن به موزه علما
6-نصب تابلوهای راهنما و لوستر های طرح سنتی
7-مرمت سقف بازار و زیباسازی آن
8- مرمت قسمتهای تخریب شده بازار